۱۳۹۵ تیر ۷, دوشنبه

تحقق ارز تک نرخی

سرمقاله سه ماه پیش من در دنیای اقتصاد. با تاخیر.... (لینک)
.
.
.
یکی از معضلات اقتصاد ایران این است که در مقاطعی در اثر دخالت های بی مورد دولت در اقتصاد و یا در اثر بحرانها، اقتصاد ایران دچار عدم تعادل­هایی می شود و بعد این عدم تعادل به عنوان یک بیماری مزمن سال­ها و بعضا دهه ها، در اقتصاد ایران باقی می ماند بدون آنکه کسی بتواند و یا بخواهد کاری برای آن انجام دهد. دو نرخی و بعضا چند نرخی بودن ارز در اقتصاد ایران یکی از همین موارد است.
اقتصاد ایران در چهار دهه گذشته به جز در دو مقطع سال 1372 و نیز دوره بین سال های 1381 تا 1390، همواره نظام دو یا چند نرخی ارز را تجربه کرده است. در طی این دوران طولانی، گاه سیاستگذار اصولا وجود ارز چندنرخی را لازم می دانسته از آن جهت که ارز ارزان بتواند ابزاری برای کنترل تورم و حمایت از اقشار خاص باشد حتی اگر آن قشر، مسافران خارج از کشور باشند. اینکه چرا مسافران خارج از کشور و یا موارد غیرضروری دیگر باید ارز یارانه ای بگیرند فقط مختص گذشته نیست. این برداشت غلط هنوز در سیستم تصمیم گیری اقتصادی کشور وجود دارد و در میانه شدیدترین تحریم های بین المللی، مثلا ارز مسافرتی جای خود را داشت و هنوز هم دارد. خوشبختانه مضرات سیستم چندنرخی ارز از جمله فساد و رانت ناشی از آن، سبب شده است که این دید حمایتی با ارز ارزان، جایگاه ضعیفی در بدنه تصمیم گیری کشور داشته باشد اگرچه به طور کامل از بین نرفته است.
علاوه بر این، گاه در اثر بحران، مجموعه دولت عاجز از کنترل شرایط بوده و به ناچار نظام دو یا چند نرخی را پذیرفته است که نمونه آن را می توان بعد از تشدید تحریم ها در سال های اخیر دانست. البته به عقیده نگارنده، سودجویانی که تجربه سوءاستفاده از دهه ها نظام دو و چند نرخی ارز را داشتند، از به هم ریختن نظام تک نرخی ارز استقبال کردند و حتی آن را تشدید نمودند. اخبار تکاندهنده از مدیریت شرایط بحرانی ارز در آن روزها نشان می دهد که تا چه حد یک عده قصد کنترل شرایط را داشته و یا بر عکس، فرصت رانتخواری را برای عده ای دیگر فراهم کرده اند.  
حال ما با یک نظام دونرخی ارز مواجه هستیم که با توجه به برداشته شدن بسیاری از تحریم ها، امسال سالی سرنوشت ساز برای تک نرخی شدن ارز است. اما بازگرداندن نظام ارز تک نرخی، خود به خود اتفاق نمی افتد و نیازمند توجه به نکاتی است که در ادامه به آنها اشاره می شود.  
1) سیاست تک نرخی کردن ارز چه در سال 1372 و چه در سال 1381 با پذیرش نرخ بازار آزاد توسط دولت همراه بوده است و نه برعکس. دلیل این است که نرخ بازار آزاد اثرات تورمی و کاهش ارزش واقعی ریال را بهتر(و نه کامل) لحاظ کرده است و اصولا تفاوت در نرخ ارز دولتی و بازار آزاد، بدلیل عدم تمایل دولت برای کاهش ارزش ریال متناسب با تورم رخ داده است. امروز نیز اگر بازار آزاد با نرخ های حدود 3500 تومان به تعادل رسیده است، پافشاری بر نرخ های بسیار پایین مثلا 3100 تومان پیشنهادی در بودجه سال 95، اگر هم بتواند مقطعی ارز را تک نرخی کند، در میان مدت و بلندمدت شکننده خواهد بود. یادمان باشد در هر نرخی که ارز قرار گیرد، بانک مرکزی باید با تزریق ارز از آن قیمت دفاع کند. آیا با این میزان کاهش قیمت نفت، دولت ذخایر ارزی کافی و توان مبارزه نامحدود با بازار آزاد را دارد؟ اگر هم داشته باشد، آیا باید ثروت ایران صرف سیاستی منسوخ و قبلا تجربه شده شود که در نهایت مشوق واردات بیش از حد و فشار بر تولیدات داخلی است؟
2) تک نرخی کردن ارز یک مساله و تداوم آن مساله ای دیگر است. عدم موفقیت تک نرخی شدن ارز در سال 72 و موفقیت آن در سال 81 یک دلیل مهم دیگر هم داشته است و آن مساله تورم بوده است. تک نرخی شدن ارز در سال 72 بدلیل تورم های شدید آن زمان و اصرار دولت به ثبات نرخ ارز شکست خورد و سبب فاصله گرفتن دوباره نرخ ارز دولتی و بازار آزاد شد. در سال 81 اما تورم پایین تر بوده البته اگرچه ذخایر ارزی دولت نیز ناشی از نفت گران نیز بی تاثیر نبوده است. از این منظر، تک نرخی شدن ارز شرایط خوبی دارد البته به شرطی که تورم، پایین و تحت کنترل باقی بماند. اما به نظر می رسد، تصمیمات اقتصادی فعلی در راستای تداوم کاهش و حتی ثبات تورم نیستند. کاهش دستوری سود بانکی و اتخاذ سیاست های انبساطی دیگر در حالیکه نقدینگی به ارقام سرسام آوری رسیده است، نمی تواند خبر خوبی برای تداوم تورم پایین باشد که یکی از الزامات موفقیت در تداوم تک نرخی بودن ارز است.
3) تک نرخی کردن ارز فقط نیازمند توجه به پارامترهای اقتصادی نیست. در حقیقت، اگرچه نظام چندنرخی ارز معایب زیادی در کل برای اقتصاد ایران دارد و عدم تعادل ها و ناهنجاری های زیادی ایجاد کرده است، اما مسلما برای یک عده منافع اقتصادی زیادی فراهم می کند. گرفتن ارز دولتی و فروش آن در بازار آزاد شکل ساده این منافع است. واردات با ارز دولتی و فروش آن به مردم با نرخ ارز آزاد و صادرات مجدد نیز شکل های دیگر هستند. علاوه بر این، دو نرخی بودن به حوزه سودآوری برخی شرکت ها نیز رخنه کرده است. مثلا سودآوری برخی شرکت های حتی بورسی در این است که مواد اولیه را به ارز دولتی وارد کرده و یا نرخ خوراک خود را به نرخ دولتی پرداخت کنند ولی فروش صادراتی خود را با ارز آزاد محاسبه کنند.

 شیرینی این سودهای بادآورده آن قدر هست که عده ای مانع از اقدام دولت برای احیای نظام تک نرخی ارز شوند و یا با اخلال در مسیر برجام و ایجاد تنش، شرایط سیاسی را به نفع منافع خود نگه دارند. مسلما یکی از الزامات تک نرخی شدن ارز، شکستن مقاومت این عده به نفع کل جامعه ایران است.

هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر