۱۳۹۴ شهریور ۳۱, سه‌شنبه

ویترین پروژه ها برای سرمایه گذاران خارجی

سرمقاله من در روزنامه دنیای اقتصاد در رابطه با گزارشات امکانسنجی در دوران بعد از تحریم ها و بخصوص در رابطه با جذب سرمایه خارجی است. (لینک) تقریبا این روزها هیچ گزارش امکانسنجی که بشود آن را جلوی سرمایه گذار دست چندم خارجی هم حتی گذاشت ندیده ام. کمی ناامید کننده است. ولی خوب از کشوری که سال ها از بازارهای بین المللی و کار در سطح و کلاس جهانی به دور بوده است، انتظار بیشتر از این نمی رود. 
.
.
.
این روزها، شاه بیت صحبت تمامی دولتمردان، وزارتخانه ها و سازمان های ایرانی جذب سرمایه گذار خارجی است. تمام تلاش و تبلیغ دولت این است که سرمایه گذاری خارجی در ایران انجام شود تا از این طریق کمبود منابع مالی داخلی مرتفع شود، شتاب توسعه ایران در دوران پساتحریم افزایش یابد و نیز بازگشت به گذشته، یعنی دوران تحریم ها غیرممکن شود. اما مسلما سرمایه گذاری خارجی نیازمند مهیا شدن مقدمات و شرایطی است. توجه به این موضوع بخصوص برای ایران که در سال های گذشته از بازار تامین مالی بین المللی دور بوده است، مهمتر است.
در خصوص شرایط مختلف پیرامون جذب سرمایه گذاری خارجی بخصوص امنیت سیاسی و ثبات اقتصادی و تاثیرات آن بر سرمایه گذاری خارجی مقالات زیادی نوشته شده است و صحبت از این موضوعات، تکرار مکررات خواهد بود. اما به عنوان کسی که سالهاست کار مشاوره سرمایه گذاری انجام داده ام، مناسب دیدم که به یکی از مقدمات سرمایه گذاری خارجی بپردازم که این روزها کمتر به آن پرداخته شده است و آن نحوه تهیه و ارائه گزارشات "مطالعات امکانسنجی" یا Feasibility Study است.
مطالعات امکانسنجی یا طرح توجیه فنی و اقتصادی، گزارشاتی هستند که ابعاد فنی، بازار و مالی یک پروژه را بیان می کنند و در صورت توجیه پذیری فنی و مالی، این گزارشات به سرمایه گذاران و یا وام دهندگان ارائه شده تا مبنای تامین مالی پروژه ها باشند. به عبارت ساده، گزارش امکانسنجی شناسنامه و ویترین پروژه در مقابل سرمایه گذار و یا وام دهنده است و همین نکته، گویای اهمیت این گزارشات در فرآیند جذب سرمایه گذار خارجی است.
از نظر نگارنده، مهمترین نقطه ضعف در ارائه پروژه ها برای جذب سرمایه گذار خارجی در ایران، عدم مقبولیت مطالعات امکانسنجی بدلیل "تهیه کننده" آن است. در حقیقت، تهیه مطالعات امکانسنجی باید توسط شرکت ثالث و بی طرف انجام شود تا امکان غرض ورزی و اعمال نظرات سلیقه ای در آن کاهش یابد. مطالعات امکانسنجی که در دپارتمانی در داخل وزارتخانه و یا سازمانی آماده شده باشد، تنها مصرف داخلی همان وزارتخانه و سازمان را خواهد داشت. سرمایه گذار بین المللی خواهان گزارش امکانسنجی است که توسط یک شرکت ثالث "بین المللی" تهیه شده باشد. شرکت های مشاوره داخلی علیرغم تمامی توانمندی هایشان، در عرصه بین المللی شناخته شده نیستند و بدلیل همین عدم اعتبار بین المللی، گزارشات تهیه شده توسط آنها نیز از اعتبار لازم در عرصه بین المللی برخوردار نخواهد بود. لذا برای بسیاری از پروژه های ملی و بزرگ، باید به دنبال شرکت های مشاوره بین المللی معتبر در تهیه گزارشات مطالعات امکانسنجی بود.
اگر به هر دلیلی این کار صورت نگیرد، لازم است که موارد ذیل در تهیه گزارشات مطالعات امکانسنجی داخلی مورد توجه قرار گیرد تا لااقل اشتباهات مرسوم در این گزارشات تکرار نشود.
1) در سال های گذشته کشور در زمینه فنی و مهندسی پیشرفت زیادی کرده است اما پیشرفت در صنعت مالی و درک مفاهیم این حوزه به میزان مسایل فنی و مهندسی نبوده است. تغییرات سریع در صنعت مالی دنیا و جداافتادگی ایران از بازارهای مالی بین المللی از دلایل این عقب افتادگی هستند. آنچه که در اکثر گزارشات امکانسنجی دیده می شود این است که در این گزارشات، در کنار یک بخش پیچیده و پیشرفته فنی، یک بخش بیش از اندازه ساده با مدل های غیرواقعی مالی قرار گرفته است. لحاظ کردن تورم و نرخ تنزیل (Discount rate) از جمله این موارد بحث برانگیز است بخصوص در مورد ریال که دستکاری دولت، پیچیدگی پیش بینی تورم و نیز محاسبه نرخ واقعی بهره را بیشتر کرده است. از آنجا که اعتبار گزارش امکاسنجی به قوت آن در تمامی بخش هایش است و بخش مالی ضعیف تمامی تلاش تهیه کنندگان آن را زیر سوال خواهد برد، لازم است که این بخش نیز توسط متخصصان امر تهیه شود و به عنوان یک بخش ساده نگاه نشود.
2) نرخ بازگشت هر نوع سرمایه گذاری، به نوع "ارز" آن سرمایه گذاری وابسته است. ارز هر کشوری آیینه سود بانکی، تورم، ریسک و نرخ بازده مناسب برای سرمایه گذاری به آن ارز است و به همین دلیل، بدیهی است که نرخ بازدهی سرمایه گذاری به ریال با دلار برابر نباشد. بنابراین انتخاب ارز مناسب و نیز نحوه تبدیل ارزها به یکدیگر، یکی از مهمترین بخش های تهیه گزارشات امکانسنجی است. ارزهای سرمایه گذاری بین المللی قابل قبول معمولا دلار و یورو هستند و بنابراین تهیه گزارشات بر اساس این ارزها و نحوه تبدیل نرخ ارزهای دیگر به این دو ارز اهمیت زیادی دارد. نمی توان در مقابل سرمایه گذار بین المللی ارقام مالی ریالی را گذاشت و به سادگی به او گفت که با یک ضرب و تقسیم ساده همه ارقام دلاری یا یورویی می شوند! نمی توان به او گفت که نرخ بازگشت داخلی (IRR) پروژه به ریال مثلا 20 درصد است و صحبتی از نرخ بازدهی داخلی پروژه به ارزهای یورو و دلار نکرد. در ضمن برای نرخ تبدیل ارزها نیز در آینده باید مفروضات و مدل های منطقی وجود داشته باشد.
3) درآمد ارزی یکی از مهمترین مزایای هر طرح برای سرمایه گذار بین المللی است از آن جهت که ارزهای پرتلاطمی مثل ریال و یا روبل روسیه، اعتماد چندانی برای حفظ ارزش ندارند. لذا وجود تنها درآمد ریالی، نقطه ضعف برای جذب سرمایه گذاری خارجی است. یکی از دلایل مهم جذابیت پروژه های نفت، گاز و پتروشیمی برای سرمایه گذاران خارجی، دقیقا امکان صادرات و ایجاد درآمد غیرریالی است. لذا برجسته کردن و یافتن راهی برای گنجاندن اینگونه درآمدها به پروژه ها یکی از نقاط قوت گزارشات امکانسنجی در جذب سرمایه خارجی خواهد بود.
4) یک نقطه ضعف برخی از پروژه ها در تامین منابع مالی بین المللی، اهمیت آنها از منظر غیراقتصادی است. در حقیقت آن چیزی که برای وزارتخانه یا سازمانی دغدغه است، ممکن است که لزوما برای سرمایه گذار خارجی جذاب نباشد. اهداف مقدسی همچون ایجاد اشتغال، توسعه مناطق محروم، کاهش تلفات جاده ای و یا حفظ محیط زیست تا زمانی که تبدیل به یک عدد درآمدی قابل دستیابی برای پروژه نشوند، نمی توانند به توجیه پذیری مالی آن در نظر سرمایه گذار یا وام دهنده کمک کنند. سرمایه گذار بخصوص از نوع خارجی، فقط دغدغه سودآوری و بازده مالی مناسب از پروژه دارد و زبان مشترک با چنین موجودی فقط اعداد مناسب مالی و سودآوری است. درچنین شرایطی باید راهی را یافت که درآمد واقعی و ملموس برای پروژه ایجاد شود. مثلا روش مرسوم معافیت مالیاتی بر روی چنین پروژه هایی، می تواند راهی برای افزایش سودآوری ملموس و جذب سرمایه گذاری خارجی باشد.

5) زبان انگلیسی زبان تجارت بین کشورها شده است. متاسفانه آن چیزی که شاهد بوده ام این است که بسیاری از سازمان هایی که به دنبال سرمایه گذار خارجی هستند، حتی نسخه انگلیسی گزارشات امکانسنجی را ندارند و یا آنها را با کمک مترجمان غیرمتخصص در زمینه مهندسی و مالی آماده کرده اند و به همین دلیل واژه ها و معادل سازی های نادرست در این گزارشات دیده می شود. علاوه بر این، کسی در این سازمان ها نیست که این گزارشات را به زبان انگلیسی ارائه و از آن دفاع کند. عدم ارائه درست و قدرتمند طرح ها خود دلیل دیگر شکست و ضعف در جذب سرمایه گذار خارجی است.