۱۳۹۴ مرداد ۲۴, شنبه

فاز بعدی جنگ ارزی

مصاحبه من با روزنامه دنیای اقتصاد که سرتیتر روزنامه بوده است.  (لینک
.
.
.

*جنگ ارزی را چگونه می توان تعریف کرد و پیدایش آن را به چه عواملی می توان نسبت داد؟
جنگ ارزی، کاهش رقابت گونه نرخ ارز کشورها نسبت به همدیگر است تا از این طریق بتوانند نسبت به رقبای خود مزیت تجاری به دست بیاورند.  باید اشاره شود که برخلاف تصور بسیاری از افراد در ایران که فکر می کنند نرخ ارز همیشه باید قوی باشد- احیانا چون وضعیت ایران را با کشورهایی مثل کویت مقایسه می‌ کنند، کشوری که تولید دارد و قصد تقویت تولید از طریق صادرات را دارد، در مقاطعی نیاز دارد که برای تقویت صادرات و بهتر شدن تراز تجار‌ی‌ اش، نرخ ارز خود را به صورت "مدیریت ‌شده" کاهش دهد.  عبارت "کاهش مدیریت شده" بسیار مهم است تا تمایزی قائل شویم با کاهش ارز ناشی از بحران های اقتصادی و سیاسی مانند آنچه در سال های قبل در ایران در اثر تحریم ها رخ داده است.
اما مسلما شرکای تجاری یک کشور در این فرآیند متضرر می شوند زیرا آنها بازار وارداتی کشوری می شوند که نرخ ارز خود را کاهش داده است. پس آن کشورها نیز متقابلا وارد فاز کاهش نرخ ارز خود می شوند. این امر دوری باطل ایجاد می‌کند که پایه جنگ ارزی است. در نهایت این جنگ نیز چنان که در  کتاب «جنگ های ارزی» به آن اشاره شده، واقعا ممکن است سبب بروز بحران های بسیار شدیدتری بشود. حتی یک درگیری نظامی واقعی.

 *الان ماه هاست که روند تازه ای از کاهش نرخ های بهره را در بانک های مختلف مرکزی در جهان شاهد هستیم. با این همه هنوز هستند کارشناسانی که موافق نیستند جهان در حال حاضر گرفتار جنگی ارزی است. شما چه فکر می کنید؟
«اقتصادهای بزرگ» در حال حاضر حتما درگیر جنگ های ارزی هستند. نمونه بارز آن همین اتفاقاتی است که در حوزه دلار آمریکا، یورو و پوند انگلیس در جریان است. پس از سال 2008، اقتصادهای پیشرفته دچار رکود شدند و برای خروج از رکود، راه حل اصلی در ایجاد تورم و تقویت صادرات تشخیص داده شد. نتیجه نهایی رسیدن به هر دو هدف کاهش نرخ ارزیشان در برابر شرکای تجاریشان بوده است.
مثلا پوند در زمانی که بحران مالی رخ داد، نرخ برابری ‌اش با دلار تقریبا 2 بود؛ ولی بریتانیا یکی از کشورهایی بود که به شدت از بحران متاثر شد به این دلیل که بانک های انگلیسی یکی از بزرگ ترین دارندگان مشتقات مالی بودند که در آمریکا منتشر شده بود. به این ترتیب بریتانیا در برنامه پولی انبساطی مشابه آمریکا، هم نرخ بهره را به صفر نزدیک کرد و هم یک برنامه تسهیل کمّی (همان چاپ پول با تفاوت در تزریق پول به اقتصاد) را اجرا کرد. از این منظر این دو کشور دچار جنگ ارزی هستند. ولی آنچه در جنگ ارزی بین بزرگان اقتصاد دنیا مهم است و در کتاب «جنگ های ارزی» نیز به آن اشاره شده، این است که این کشورها علاوه بر رقبای تجاری، متحدان سیاسی و شرکای تجاری نیز هستند. از این رو همیشه نوعی همکاری ارزی و روابط پولی پشت پرده نیز بین چنین کشورهایی در جریان بوده است. یعنی این کشورها همان طور که با همدیگر رقابت می‌کنند، این رقابت را تا نابودی اقتصاد طرف مقابل خود پیش نمی برند.
مثال بسیار مهم بعدی در مورد جنگ یا همکاری ارزی، یورو است. بعد از بحران مالی سال 2008، بانک های مرکزی  آمریکا و اروپا دو سیاست کاملا متفاوت را اتخاذ کردند.آمریکا سیاست های انبساطی پولی را دنبال کرد در حالی که اروپا سیاست های ریاضتی را در پیش گرفت. نتیجه‌ سیاست های اروپا اعتراضات اجتماعی بود که در کشورهای مختلف مانند یونان و حتی فرانسه رخ داد. مقام های اروپایی بدون توجه به این اعتراضات، سیاست های ریاضتی خود را ادامه دادند تا در نهایت در ابتدای سال 2015 بانک مرکزی اروپا هم یک برنامه تسهیل کمی مانند آمریکا  را در پیش گرفت. گویا  توافقی بین آمریکا و اروپا بوده که اول اقتصاد آمریکا بازیابی شود و بعد اقتصاد اروپا که بزرگ‌ترین شریک تجاری آمریکاست، مشکل رکود خود را حل کند. منطقی هم هست چون هر دو همزمان نمی‌توانستند از رکود بیرون بیایند.  این یعنی جنگ ارزی و همکاری ارزی با هم در حال اتفاق است.
نمونه دیگر ژاپن است؛ ژاپن نیز در  سال 2013 یک برنامه تسهیل کمی را شروع کرد. این اقدام توکیو آنقدر مهم بود که در اجلاس سران «گروه هشت» آن سال مطرح شد تا این گروه تصمیم‌گیری کند که آیا این اقدامات ژاپن مصداق جنگ ارزی است یا نه.  جالب آنکه گروه هشت اعلام کرد که این کار ژاپن را مصداق جنگ ارزی نمی داند. احتمالا برای اینکه به ژاپن کمک کنند تا به بیش از یک دهه رکود این کشور پایان دهد.

* به کتاب «جنگ ارزی» که توسط خود شما به فارسی برگردانده شده اشاره کردید. خواهشمندم کمی هم از مباحث مطرح شده در این کتاب بگویید.
کتاب جنگ ارزی توسط آقای «ریکاردز» نوشته شده است. ایشان مشاور سازمان های اطلاعاتی آمریکا بوده و مسائل ارزی را از منظر امنیتی در آن سازمان ها بررسی کرده است. از این رو او دید جدید جامعی نسبت به مسائل مختلف حاشیه ای مقوله پول دارد. در این کتاب مسایل مختلفی مطرح شده است تا نشان داده شود مقوله ارز، پیچیده تر از آن چیزی است که به نظر می رسد. "پول" و ارزش آن آمیخته ای از کنش عوامل مختلف اقتصادی، سیاسی داخلی و خارجی و حتی اجتماعی هر جامعه است. به همین دلیل در این کتاب علاوه بر اقتصادهای بزرگ درگیر در جنگ ارزی، به کشورها و مسایل متنوع جامعه شناختی نیز پرداخته شده است از جمله بحران گازی بین روسیه و اوکراین. یا مثلا در این کتاب به ریشه های بحران اقتصادی آمریکا در سال 2008 نیز پرداخته شده است. در همین رابطه، مساله علاقه "نخبگان به رانت خواری" از مسائل جالب مورد نظر او است. وقتی تمدنی وارد این فاز بشود که یک عده با کمترین زحمت، بیشترین سودها را ببرند و در زمان بحران هم دیگران هزینه های سیاست های اشتباه آنها را پرداخت کنند، نوعی نارضایتی اجتماعی به بار می‌آید که پیامدهای مهمی خواهد داشت. این پیامدها در آمریکا ابعاد واقعا جهانی دارد و شاید در ایران این ابعاد کمتر و محدودتر باشد. همانطور که اشاره کردم خوبی کتاب جنگ های ارزی  این است که در آن پول تنها به عنوان یک موجود اقتصادی صرف دیده نشده، بلکه به عنوان یک موجود اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و خلاصه ای از این تحولات دیده شده است.

* شما اشاره می کنید که کشورهایی که درگیر جنگ ارزی هستند، از آنجا که شرکای تجاری نیز هستند درگیر جنگ مالی تمام عیار با یکدیگر نمی‌شوند. در نظام موجود، اگر کشوری بخواهد بیرون از این زمین بازی کند، آیا زمین خواهد خورد؟
این طور نیست که آن اقتصادهای مهم وارد جنگ مالی تمام عیار با هم نشوند؛ گاهی اوقات این کشورها به شدت با یکدیگر دچار برخورد مالی هستند. نمونه‌اش جریمه کردن بانک های اروپایی بر سر تحریم های ایران است. پس از جریمه حدودا 9 میلیارد دلاری یکی از بانک های فرانسوی توسط آمریکا، فرانسوا اولاند، رسما وارد قضیه شد و به اوباما اعتراض کرد. 9 میلیارد دلار جریمه واقعا رقم وحشتناکی است. دلیل ظاهری آمریکا برخورد با یک بانک خاطی بوده است اما شاید در پس آن، ضعیف کردن یک بانک اروپایی رقیب بانک های آمریکایی نیز بوده باشد. مسلما اگر رقبا در برابر نظام بانکداری آمریکا قد علم کنند، قدرت به بانک های خارجی شیفت پیدا می‌کند و آمریکا این را نمی خواهد. به هر حال فعلا آمریکا دست بالا را دارد. اما حتی در این مسائل نیز برخورد مالی مدیریت شده است. فقط آن را ضعیف کرده و عقب می اندازد. کشورها معمولا ترجیح می‌دهند رقیب زنده ولی دست و پاشکسته و ضعیف داشته باشند. اما منظورتان را از بازی در بیرون این زمین متوجه نمی شوم.

*در حقیقت اشاره به این است که در آخرین دور جنگ ارزی که چندی است شروع شده، اقتصادهایی مانند کشورهای جنوب شرق آسیا نیز خود را درگیر کرده اند. چنین کشورهایی در این جنگ چه می کنند، نقش و تاثیر آنها چیست؟
بله درست است. تمامی بازارهای نوظهور از جمله برزیل و کشورهای شرق آسیا نیز در حال جنگ ارزی هستند. این کشورها بعد از بحران مالی آمریکا در ابتدا در حال جنگ با کاهش ارزش دلار بودند. در عین حال در همان زمان میزبان سرمایه های فراری از اقتصادی توسعه یافته نیز بوده اند. حالا این سرمایه ها در حال برگشت هستند که فشار زیادی را به پول این کشورها وارد کرده است و این کشورها در حال تلاش برای جلوگیری از عدم سقوط ارزش ارزهای خود هستند. یعنی جلوگیری از سقوط غیرمدیریت شده. 
اما در کل اکثر این کشورها، اقتصادهای کوچکی به نسبت اقتصاد دنیا دارند و به همین دلیل اقدامات آنها شاید تاثیر واضحی مانند اثراتی که دلار و یا یورو دارند، بر اقتصاد دنیا نداشته باشند، ولی چین به طور خاص بدلیل حجم بالای اقتصاد خود نقش مهمی دارد. چین یک پای جنگ ارزی فعلی در اقتصاد امروز دنیاست. علیرغم این قدرت عظیم اقتصادی، چین برخلاف روسیه، علنا و از روی گستاخی  دست به تشدید جنگ ارزی بخصوص با آمریکا نمی‌زند. احتمالا به این دلیل که تبعات اقدامات متقابل آمریکا را نمی تواند کنترل بکند. در مقابل روسیه علیرغم ضعف های ساختاری در اقتصاد خود، به طور خاص خیلی دوست دارد نقش ارز ذخیره دلار را بگیرد و مثلا در جمهوری های شوروی سابق روبل روسیه را به عنوان یک ارز ذخیره یا ارز متداول به جای دلار یا یورو رایج کند تا شاید به این طریق سیطره سیاسی خود را نیز افزایش دهد. البته با سقوط های روبل پس از بحران اوکراین این آرزویی بیش نیست. اینها همه بخش هایی از جنگ ارزی هستند که در گوشه و کنار دنیا در جریان است. بسته به ابعاد و نقش اقتصادی و سیاسی، تبعات اقدامات آنها نیز متفاوت است.  
*با توجه به آنچه گفتید، پس هیچ کشوری در جنگ ارزی به نابودی اقتصادی و مالی نخواهد رسید ؟
کشورهایی که اقتصادهای عمده و توسعه یافته  هستند و به نوعی رقیب و دوست یکدیگرند، این اتفاق رخ نمی دهد. ولی اگر کار به جایی برسد که مثلا ترکیه داخل این جنگ شود، هر اتفاقی ممکن است. هیچ کسی تضمینی نکرده است که اقتصاد ترکیه بتواند سالم از این جنگ ارزی و اقتصادی بیرون دربیاید. این بخصوص در مورد روسیه صادق است. آمریکا شاید حتی بدش نیاید که روسیه یکبار دیگر مانند دهه 90 ورشکسته شود تا شاید قدرت سیاسی پوتین نیز افول کند. البته اقتصادهای بزرگ می دانند که به تنهایی نمی توانند اقتصاد دنیا را جمع بکنند و بهتر است که سعی کنند که اقتصادهای نوظهور کوچک را نیز سر پا نگه دارند. حوادث بحران شرق آسیا در دهه 90 هنوز در حافظه دنیاست.

*بنابراین اقتصادهای نوظهور عملا ابزاری برای پیروزی در این جنگ ندارند؟
نه اینطور نیست. اقتصادهای نوظهور از گذشته درس گرفته اند. مثلا بحران شرق آسیا یکی از بزرگ‌ترین درس ها برای این کشورها بود. در دهه 90، ورود پول های داغ (Hot Money) باعث رشد اقتصادی کشورهایی مانند تایلند، مالزی و .... شد ولی وقتی نوبت به خروج آن سرمایه ها رسید، بحران اقتصادی تمام عیاری شکل گرفت. درس مهم برای این کشورها این بود که بر ورود و خروج سرمایه تمرکز داشته باشند. در مورد جنگ ارزی، آنها بازیگر عمده نیستند، اما باید با مهارت و هنر شرایط را طوری تنظیم بکنند که بتوانند شرایط پولی ومالی خودشان را پایدار نگه دارند.  تا کنون علیرغم مشکلات و تلاطم های زیاد در اقتصاد دنیا در چندین سال گذشته، برخی از این کشورها در مدیریت ارزهای خود در این مدت موفق بوده اند.

*  فدرال رزرو به احتمال قوی به زودی نرخ بهره دلار را افزایش خواهد داد. از آن طرف، اروپا برنامه عظیم تسهیل کمی را شروع کرده و کشورهای دیگری نیز هستند که سیاست های تحریکی یا انبساطی پیش گرفته اند. برآیند این مجموعه در آینده چه خواهد بود؟
نتیجه‌ آن تا حدودی نشان داده شده است. تقویت حدود 20 درصدی شاخص دلار از آن جمله است. این رشد از آن رو است که بازار به این نتیجه رسیده که بر خلاف بسیاری از اقتصادهای دنیا، اقتصاد آمریکا وضعیت بهتری دارد و با توجه به اینکه نرخ بهره آمریکا به زودی بالا خواهد رفت، دلار به شدت تقویت شده است.
در مورد پیش بینی روندها در ماه های آتی، مسلما دلار رو به افزایش خواهد بود، چون نرخ بهره آمریکا دیر یا زود افزایش خواهد یافت. یورو کاهشی خواهد بود؛ یکی به این دلیل که اروپا هنوز اقتصادی است که نیاز به سیاست های انبساطی دارد و دوم اینکه روند اقبال به دلار هنوز افزایشی است. ولی این موضوع نمی تواند خیلی تداوم داشته باشد چون آمریکا بعد از مدتی منتقد یوروی ارزان خواهد شد. اساس جنگ ارزی همین است. در آن زمان احتمالا دو طرف به تفاهم رسیده و تعادل جدیدی در اقتصاد دنیا برقرار می شود.

*شاخص دلار وقتی رشد کند، ارزش ارزهای عمده جهانی پایین می‌آید. واکنش بانک های مرکزی دیگر به این قضیه چه می تواند باشد؟
فعلا تا زمانی که شرایط تحت کنترل باشد، همه از رشد دلار خوشحال هستند. این دقیقا آن چیزی است که آنها برای تقویت صادرات خود به آمریکا به آن نیاز دارند.

*این مساله به ضرر آمریکا نیست؟
بر خلاف تصور رایج در ایران، نرخ ارز هدف سیاستگذار اقتصادی نباید باشد بلکه وسیله ای برای رسیدن به یک سری اهداف اقتصادی دیگر از جمله تورم و بیکاری است. ارز ضعیف یا قوی، هر زمان منافعی برای کشور دارند. مثلا وقتی که دلار ارزان است، این به آمریکا کمک می کند که صادراتش را به کشورهای دیگر افزایش بدهد. ولی وقتی دلار خیلی تقویت شود، این به آمریکا کمک می کند که با دلار قوی به سمت خرید شرکت های کشورهای دیگر بخصوص شرکت های تکنولوژی دار اروپایی برود. با افت شدید یورو، الان بسیاری از کالاها و کارخانه های اروپایی ارزان به نظر می‌رسند. اما در تمامی این رفتارها، یک مکانیزم تعادلی وجود دارد.

*چرا؟
مثلا وقتی سرمایه از آمریکا خارج بشود، این اتفاق سبب افت دلار می شود.

*اگر شاخص دلار بالا برود، قیمت طلا پایین می‌آید. قیمت نفت نیز همچنان ضعیف است که به ضعف طلا کمک می کند. اگر رشد دلار باعث تصحیح سطح شاخص های سهام شود، بخشی از سرمایه ها به بازار فلزهای گرانبها باز خواهد گشت. برآیند این اتفاقات چه خواهد بود؟
به نظر من طلا افت شدید خود را در سال 2013 تجربه کرده است و از آن پس افت آرامتر و با صعودهای ناموفق مقطعی رخ داده است. در عین حال، عواملی نیز نشان از سختی رشد دوباره قیمت آن دارند. اول اینکه طلا دیگر به بحران های ژئوپلیتیک مانند بحران اوکراین حساسیت نشان نداد. دوم اینکه خرید طلا توسط بانک های مرکزی از جمله روسیه و چین به رشد قیمت آن کمک نکرده است. سال گذشته بانک مرکزی روسیه یکی از بزرگ ترین خریداران طلا بود. بانک مرکزی چین هم تقریبا 600 تن طلا در شش سال گذشته به ذخایر خود افزوده است. اما هیچکدام از این اخبار قیمت را انفجاری بالا نبرد اگرچه شاید در برابر افت بیشتر مقاومت ایجاد کردند. این نشان می‌دهد که یک سری مسائل بنیادین در مورد طلا در حال عوض شدن است. به این دلیل ممکن است که حتی سقوط بازارهای سهام نیز نتواند آن چنان که انتظار می رود، جهش قابل توجهی را در بازار طلا ایجاد کند. به نظرم اونس تا مدتی در محدوده 1100-1200 دلار باقی بماند. اگر پایین تر برود دوباره برمی‌گردد.

*یعنی اونس حتی با تصویب افزایش نرخ های بهره در آمریکا هم سقوط نخوهد کرد....
بازار پیشاپیش می داند که این اتفاق خواهد افتاد و واکنش خود را شروع کرده است. مساله این است که اگر طلا خیلی ارزان بشود، تقاضا زیاد می شود و این در برابر افت بیشتر مقاومت ایجاد می کند. در ضمن باید نگاهی هم به هزینه تولید طلا داشت. هزینه تولید طلا به طور میانگین در حدود 1150 دلار در هر انس است.

* پس بازار طلا، دیگر بازار سودهای کلان نیست؟

نوسان های شدید گذشته ممکن است به این زودی ها تکرار نشود. ولی طلا مثل هر بازاری همیشه به اخبار گوناگون واکنش نشان می دهد و از این رو روند آن بستگی به حوزه های مختلف دارد. با این حال، با توجه به شرایط فعلی و انتظارات بازار در مورد نرخ بهره، من فکر نمی کنم که شوکی افزایشی مانند سال 2011 و یا کاهشی مانند سال 2013 به بازار طلا وارد شود.

۱۳۹۴ مرداد ۱۶, جمعه

کتاب "کتاب چگونه با آمار دروغ بگوییم" منتشر شده است.

"کتاب چگونه با آمار دروغ بگوییم" با ترجمه و تالیف اینجانب، توسط انتشارات دنیای اقتصاد به چاپ رسیده و منتشر شده است. امیدوارم که تا کنون به کتابفروشی های انقلاب رسیده باشد. در غیر اینصورت می توانید کتاب را از کتاب فروشی دنیای اقتصاد در خیابان مطهری تهیه نمایید.  



فرازی از کتاب: 
"زبان رمزآلود آمار" به دلایل مختلف استفاده می شود. گاه برای روشن کردن حقایق و گاه برای پوشاندن آنها. گاه برای تنویر افکار عمومی و گاه برای فریب دادن آنها. گاه برای احساساتی کردن و گاه برای عقلانی فکر کردن. گاه برای ساده سازی و گاه برای پیچیده کردن حقایق. برای همین کاربرد وسیع است که دستگاه های عظیم آمارگیری رسمی و غیررسمی در هر کشوری به راه افتاده است و اهمیت و نقش مهم آمار در کسب و کارهایی مانند داروسازی، پزشکی، بازاریابی و حتی در اقتصاد و سیاست، شرکت های متعددی را که متخصص آمار و  نظرسنجی هستند، به وجود آورده است. 
این کتاب دقیقا برای همین منظور نوشته شده است. در جای جای این کتاب مثال هایی را خواهید دید که هر روز در جامعه از طریق رسانه های مختلف با آنها روبرو هستید و سعی این کتاب آن است که این مثال ها را بررسی کرده و نشان دهد که چگونه می توان از اعداد و آمار سوء استفاده کرد و البته نشان دهد برای پایان دادن به "استبداد اعداد" نیاز به سواد زیادی نیست. روش کشف حقه های آماری در موارد بسیاری اتفاقا بسیار ساده هستند. فقط به کسی نیاز دارد که آگاهیش را بالا ببرد و بواسطه آن آگاهی، از ابهت اعداد نترسد.