۱۳۹۳ اردیبهشت ۲۶, جمعه

آیا چین به سمت بحران مالی می رود؟


مقاله من در دنیای اقتصاد راجع به رشدهای اقتصادی حیرت انگیز چین در زمانی که اقتصادهای مدرن دنیا در رکود بوده اند و اینکه دلیل همین موضوع، ترس از بحران مالی در چین از نوع همان بحران بانکی سال 2008 آمریکا را در پی داشته است. 
.
.
در حالیکه در نظر عموم، چین دارای بزرگترین ذخایر ارزی دنیاست و به زودی ابرقدرت اقتصادی دنیا خواهد شد، پرسیدن این سوال که آیا چین با بحران مالی روبرو خواهد شد شاید کمی عجیب به نظر می رسد. اما در کنار نگرانی های شدید ناشی از کاهش رشد اقتصادی چین و تبعات آن برای اقتصاد دنیا، مدتی است که ترس دیگری غالب شده است و آن احتمال بروز بحران بانکی در چین است. اما ریشه های این بحث کجاست و چقدر می تواند واقعیت داشته باشد؟
قبل از هر چیزی باید اشاره شود که قانونی وجود دارد که هیچ اتفاق خوب اقتصادی تا ابد ادامه نمی یابد و این قانون به خصوص در مورد رشد اقتصادی کشورها به خوبی صادق است. زمانی بود که شاگرد اول رشد اقتصادی دنیا سنگاپور بود از آن جهت که برای سال های متوالی رشد اقتصادی دو رقمی را تجربه می کرد اما این روزها دیگر نامی از سنگاپور در باشگاه رشد اقتصادی شنیده نمی شود. بسیاری از اقتصادهای پیشرفته امروز نیز که در مرز تورم منفی و رکود دست و پا می زنند، همین وضعیت را داشته اند. پس انتظار اینکه چین بعد از سال ها رشد خیره کننده و عجیب خود با بحران مالی و اقتصادی روبرو شود، زیاد دور از ذهن نیست. دقیقا ریشه بحث فعلی احتمال رخداد بحران مالی و بانکی در چین را باید در همین رشد اقتصادی خیره کننده این کشور در طی چند سال اخیر جستجو کرد یا به عبارت دیگر، جواب در پاسخ به این سوال است که چرا در حالیکه بخش عمده اقتصاد جهانی در آمریکا و اروپا که شرکای مهم تجاری چین هستند، در بحران مالی و رکود دست و پا می زدند، ولی چین توانست رشد های اقتصادی خیره کننده حتی دو رقمی را ثبت کند؟
جواب این پرسش در سرمایه گذاری است. در حقیقت تولید ناخالص ملی (GDP) چهار جزء عمده دارد که یک بخش آن سرمایه گذاری است و چینی ها با اتکا به همین نقش سرمایه گذاری در رشد اقتصادی خود، سهم سرمایه گذاری در اقتصاد خود را که قبلا هم بالا بود، بعد از شروع بحران مالی و بانکی در آمریکا و در ادامه در دنیا، باز هم افزایش دادند. مثلا سهم سرمایه گذاری در رشد اقتصادی چین در سال 2013 حدود 54 درصد بوده است که به نسبت سال قبل از آن 8 درصد رشد مجدد نشان می دهد. این در حالی است که در همین زمان، سهم سرمایه گذاری در رشد اقتصادی آمریکا 13 درصد و برای اتحادیه اروپا حدود 18 درصد بوده است. این یعنی بیش از نیمی از عدد زیبای رشد اقتصادی چین ناشی از سرمایه گذاری و وام دهی بانک ها بوده است. البته چین در ماجرای جذب سرمایه برای سرمایه گذاری نیز کمی خوش شانس بوده است. در حقیقت مهمترین کمک به چین برای جذب سرمایه های عظیم، دقیقا از جانب بحران اقتصادی در آمریکا و اروپا برای این کشور فراهم شده است. بحران اقتصادی کشورهای توسعه یافته، باعث فرار سرمایه ها از این کشورها و جستجوی آنها برای بازدهی بالاتر در سراسر دنیا شد و بازارهای نوظهور و در راس همه آنها چین نیز مهمترین مقصد این سرمایه های سرگردان یا به اصطلاح پول داغ (Hot money) بودند. با این شرایط به نظر می رسد که چین از باخت رقبای خود، توانسته بازی را به نفع خود خاتمه بدهد. پس ریشه تردید ها به نظام بانکی چین چیست؟
دلیل عمده برای تردید به آینده نظام بانکداری چین و تداوم سرمایه گذاری و احتمال رخداد ورشکستکی بانکی، بانکداری سایه (Shadow banking) در چین است. بانکداری سایه نوعی بانکداری به موازات بانکداری رسمی هر کشوری است که مدیریت بخشی از جریان پولی را به دست می گیرد و ممکن است که هم به سیستم بانکداری رسمی، مردم و حتی دولت کمک کند که از مسیری پرخطرتر به خواسته های مالی خود برسند. پرخطرتر از آن جهت است که چون این نهادهای مالی خارج از شبکه رسمی بانکی کار می کنند، تحت نظر مراجع رسمی نیستند و به همین دلیل می توانند بیش از توان خود وام دهند و یا سرمایه های تحت مدیریت خود را در کارهای پرریسک و حتی خلاف قانون به کار بگیرند. در ضمن سپرده های این موسسات توسط بانک مرکزی ضمانت نمی شوند و در صورت ورشکستگی تمامی سرمایه و سپرده های آنها سوخت می شوند.
بانکداری سایه البته فقط مربوط به کشورهای با اقتصاد توسعه نیافته نیست. جالب آنکه بالاترین رقم های تاریخی از بانکداری سایه در اقتصادهای پیشرفته و آمریکا در همین اواخر رخ داده است و اصلا یکی از دلایل شروع بحران مالی جهانی در سال 2008، وجود همین بانکداری سایه در آمریکا بوده است. در حقیقت بانکداری سایه در آمریکا قبل از بحران سال 2008، وسیله ای برای کمک به بانکداری رسمی آمریکا برای دور زدن محدودیت های قانونی کمیته بازل و اعطای وام های پرخطر و بیشتر از توان خود بوده است. بانکداری سایه در ایران نیز با تفاوت شکلی و عملکردی نیز وجود دارد. موسسات مالی غیرمجوزی که سود بیشتری از شبکه بانکی به سپرده ها می دهند و با دردسر کمتری نیز به متقاضیان وام های با بهره بالاتر از نرخ مصوب بانک مرکزی اعطا می کنند، همگی نمادهای بانکداری سایه در ایران هستند. در چین نیز مساله بانکداری سایه بیشتر شبیه ایران است تا آمریکا. در چین نیز بدلیل اینکه نرخ سود سپرده ها و بهره وام ها کمتر از تورم است، سپرده گذاران پولهایشان را با قبول ریسک بالاتر به موسسات غیربانکی می سپارند و در ضمن بدلیل اینکه در شبکه بانکداری رسمی رانت برای دریافت وام وجود دارد، موسسات مالی غیربانکی با شرایط راحت تر اما سود بالاتر به متقاضیان وام می دهند. البته بانکداری سایه در چین به مراتب ساختار پیچیده تری دارد اما آنچه نگرانی در مورد چین را افزایش داده آن است که این موسسات یکی از مقصدهای پول های داغ و سرمایه های سرگردان بوده اند و از طرف دیگر حتی گاه دولت و نیز نهادهای رسمی محلی نیز برای پروژه های عظیم خود بخصوص پروژه های ساختمانی از این موسسات وام گرفته اند و همین سبب شده است که اعداد خیره کننده ای از حجم بانکداری سایه چین به گوش برسد. مسلما عدد رسمی از حجم این بانکداری در چین موجود نیست اما تخمین ها از 2 تریلیون دلار تا 15 تریلیون دلار متفاوت است. شاید اجماع بیشتر روی تخمین بلومبرگ است که بانکداری سایه در چین را در حدود 6 تریلیون دلار می داند که برابر با حدود 70 درصد تولید ناخالص ملی چین و یا حدود دو برابر کل ذخایر ارزی این کشور است. اما فارغ از این، مهمترین ترس سرمایه گذاران هم از همین موضوع ناشی می شود که کسی دقیقا نمی داند که در صورت بروز بحران بانکی در چین، ابعادی این بحران چقدر خواهد بود. اما در قدرت و اندازه نقش این نهادها همین بس که در سال گذشته در جریان برخورد دولت چین با یک سری از این موسسات، بحران پول نقد در ابعادی در اقتصاد چین نمایان شد که در ده سال قبل از آن بی سابقه بود.
حال در کنار نقش بزرگ این نهادهای مالی موازی و در سایه، دو نکته دیگر وجود دارد که احتمال بحران را افزایش می دهد. یکی جریان معکوس پول های داغ به سمت اقتصادهای پیشرفته است و دیگر عدم افزایش متوازن مصرف در چین. همانطور که قبلا اشاره شد یکی از دلایل رشد سرمایه گذاری در چین و دیگر بازارهای نوظهور، سرمایه هایی بوده است که به دنبال بازدهی های بالاتر روانه این کشورها شده اند. حالا با پایان گرفتن بحران اقتصادهای پیشرفته از جمله آمریکا و تا حدودی اروپا، این سرمایه ها در جهت معکوس حرکت می کنند و این یعنی که سپرده گذاران بزرگ بانکداری سایه چین، پول های خود را طلب خواهند کرد در حالیکه این پول ها در پروژه ها صرف شده اند و به سرعت قابل بازگرداندن نیستند. این یک بحران نقدشوندگی (Liquidity Crisis) و به دنبال خود هجوم سرمایه گذاران خرد برای بیرون کشیدن سپرده هایشان را به دنبال خواهد داشت که در فقدان ضمانت و کمک های بانک مرکزی چین، این مجموعه اتفاقات دومینویی از سقوط موسسات مالی در چین را بوجود خواهد آورد.
مشکل دوم پایین بودن سهم مصرف درتولید ناخالص داخلی چین است. درصد فعلی مصرف در تولید ناخالص چین برابر 36 درصد است در حالیکه این رقم در آلمان حدود 50 درصد و در آمریکا 70 درصد است. البته درصد مصرف در آمریکا زیاد است اما در میان اکثر کشورهای قدرتمند اقتصادی نیز چین تقریبا پایین ترین نرخ مصرف را داراست. عدم بهبود این وضعیت به این معناست که سرمایه گذاری های انجام شده در بخش های مختلف با تقاضای مصرفی متناسب داخلی همراه نمی شود. این بخصوص در حوزه مسکن که قابل صادر کردن نیست، جدی است. سرمایه گذاری های میلیاردی در حوزه مسکن در مناطق رو به رشد شرق چین صورت گرفته است اما تقاضا به آن میزان وجود ندارد. در حقیقت درست است که کشور چین در دهه های اخیر بسیار ثروتمند شده است اما عموم مردم چین آنقدر ثروتمند نشده اند که بتوانند تقاضای خرد برای مسکن در شهرهای مدرن را افزایش دهند. بخش اعظم مردم هنوز پس انداز و خرجی خانواده خود را دادن در روستاها را ارجح به زندگی شهری می دانند. عدم افزایش مصرف، دلیل دیگری برای ترکیدن حباب در بازارها بخصوص در حوزه مسکن است که به دنبال خود بازگشت وام های کلان این موسسات را که بیش از توان خود وام داده اند، با تردید مواجه می کند.
در نهایت بدلیل عدم شفافیت در مورد ابعاد بانکداری سایه چین نمی توان نظر درستی داد اما آنچه مسلم است آن است که درست است که روی کاغذ و در تئوری دولت چین نباید به آن موسسات مالی در سایه در وقت بحران کمک کند، اما در عمل در موارد متعدد چین نشان داده است که عملگراست و به تداوم رشد اقتصادی خود و اشتغال مردمش بیشتر پایبند است تا حتی قوانین تجاری جهانی. هیچ بعید نیست که در صورت بروز مشکل، دولت چین و بانک مرکزی این کشور علیرغم اینکه وظیفه قانونی ندارند، از این موسسات حمایت کرده و مانع از سقوط آنها شوند که با پشتوانه مالی عظیم چین نیز تا حدودی این امر ممکن است. اما به هر حال از آنجا که ابعاد بانکداری سایه چین معلوم نیست، ممکن است که این بحران آنقدر بزرگ باشد که حتی پشتوانه خوب ارزی چین نیز نتواند از مدیریت آن بربیاید. در ضمن همانطور که قبلا هم اشاره شد باید این واقعیت را پذیرفت که روزهای خوب برای هیچ اقتصادی دائمی نیستند و چین نمی تواند ابرقدرت اقتصادی باشد اما با دوره های رکود و بحران های مالی دست و پنجه نرم نکرده باشد. دیر یا زود اقتصاد این کشور به تعادل خواهد رسید و در آن زمان رشد های اقتصادی 10 درصد که هیچ، حتی 7.5 درصد امروزی نیز ممکن است دور از دسترس باشد.

هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر